Ο γάμος, η απόσταση και η μετανάστευση μέσα από τα τεκμήρια της οικογένειας Κονδύλια
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η απόσταση που επέβαλε η μετανάστευση δεν ήταν μόνο γεωγραφική, αλλά επηρέαζε άμεσα την καθημερινότητα, την επικοινωνία και τον τρόπο συγκρότησης της οικογενειακής μνήμης. Το φωτογραφικό κολάζ του ζευγαριού και η χειρόγραφη επιστολή του Δημήτρη Κονδύλια προς τη σύζυγό του, Συραγώ Κονδύλια, αποτελούν δύο υλικά τεκμήρια αυτής της εμπειρίας. Μέσα από την εικόνα και τον γραπτό λόγο, αποτυπώνεται την προσωπική ιστορία του ζευγαριού, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύονται οι τρόποι με τους οποίους προσπαθούσαν να μηδενίσουν την απόσταση αναμεσά τους, για τη διατήρηση των σχέσεων τους.
Η φωτογραφία και η επιστολή λειτουργούν ως μέσα που επιχειρούν να καλύψουν το κενό της απουσίας. Σε ένα ιστορικό πλαίσιο όπου οι φυσικές συναντήσεις ήταν σπάνιες ή αδύνατες, τέτοια τεκμήρια αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν μεταφέρουν μόνο συναίσθημα, αλλά λειτουργούν και ως ιστορικές πηγές που επιτρέπουν την κατανόηση της καθημερινής ζωής και των τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι προσπαθούσαν να παραμείνουν ενωμένοι.
Punctum-σημείο τομής
Ο Θεωρητικός Roland Barthes, στο βιβλίο του “Ο Φωτεινός Θάλαμος: Σημειώσεις για
την Φωτογραφία” (εκδ. Κέδρος, 2007) εισάγει δύο βασικές έννοιες για την μελέτη της φωτογραφίας. Το
“studium” (μελέτη), που αφορά το γενικό πολιτισμικό ενδιαφέρον για μια φωτογραφία, και το “punctum” (αμυχή, αιχμή), είναι εκείνη η τυχαία λεπτομέρεια που σε κάθε φωτογραφία δημιουργεί το αξιοπρόσεκτο που την κάνει να ξεχωρίζει από τις άλλες, προκαλώντας στον θεατή, κάποιο συναίσθημα. Επομένως ο Barthes, επιχειρεί να αποδώσει τι είναι αυτό που κάνει μια φωτογραφία να ξεχωρίζει και να προσπερνάει το γενικό ενδιαφέρον (studium) που δείχνουμε για μια σειρά φωτογραφιών και δίνει έμφαση στο τι κάνει μια φωτογραφία ξεχωριστή και ιδιαίτερη για εμάς.
Ας παρατηρήσουμε τη φωτογραφία και ας αναζητήσουμε το σημείο που θα την
κάνει σημαντική για τον καθένα μας ξεχωριστά – το punctum.
Δύο λήψεις, δύο ήπειροι, μία εικόνα
Η φωτογραφία είναι μια δημιουργία από το φωτογραφείο των Αδερφών Καμπισέλη στην Βοστώνη της Μασαχουσέτης. Χρονολογικά, εκτιμάται κατά το 1900-1910, το διάστημα που ο Δημήτρης Κονδύλιας έχει μεταναστεύσει από το Νεοχώρι του Πηλίου και εργαζόταν στην Αμερική. Ιδιαίτερη σημασία έχει το φωτογραφικό κολάζ, και πιο συγκεκριμένα, η τομή σύνδεσης των δύο λήψεων, με σκοπό την “ένωση” δύο ανθρώπων σε μία ενιαία εικόνα, παρότι οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν σε διαφορετικές ηπείρους.
Η σύνθεση αποκαλύπτει πώς η φωτογραφία λειτουργούσε ως μέσο σύνδεσης των ανθρώπων, ακόμη και σε συνθήκες μεγάλης απόστασης. Με αυτό το τρόπο, το κολάζ επιχειρεί να μηδενίσει την απόσταση αναμεσά τους και να τονίσει την θέληση επικοινωνίας και συνύπαρξης του ζευγαριού.
Επιστολή του Δημήτρη Κονδύλια από την Αθήνα προς τη σύζυγό του, Συραγώ στο Νεοχώρι. (1921)
Χειρόγραφη επιστολή, γραμμένη με μελάνι στις 3 Αυγούστου 1921 και ταξιδεμένη από την Αθήνα στο Νεοχώρι. Αποτυπώνει την αγωνία και την ελπίδα του Δημήτρη Κονδύλια με παράπονο προς τη σύζυγό του. Το γράμμα αναδεικνύει τον ρόλο της επικοινωνίας μέσω της αλληλογραφίας, ως ένα από τα μοναδικά νήματα που διατηρούσε ενωμένη την οικογένεια στις δύσκολες στιγμές. Η επιστολή καταγράφει έναν συναισθηματικό κόσμο όπου η αγάπη, η ανησυχία και η ελπίδα αποκτούν υλική υπόσταση και διασώζονται στο χρόνο μέσα από τον γραπτό λόγο.
Το περιεχόμενο της επιστολής:
«Αγαπητή μου σύζυγος Συραγώ χαίρε εις Νεοχώριον.
Είμαι καλά τούτο επιθυμώ και δια σας μάθε λοιπόν πως είμαι πολύ στεναχωρημένος για τον λόγον όπου δεν λαμβάνω γράμμα δεν γνωρίζω πού να αποδώσω εαυτήν την αμέλειαν όπου έχεις αφού όλοι οι χωριανοί εδώ έχουν λάβει τέσσερα και πέντε γράμματα εώς τώρα εγώ μονάχα 1 όπου είχε του δικηγόρου το γράμμα μέσα και άμα λάβεις την παρούσα μου να με απαντήσεις αυτοστιγμής τι γίνεσθε. Ουδέν έτερον,
ο Σύζυγός σου Δημήτριος»
Η Επιμέλεια της Συλλογής έγινε από την Καμπούρογλου Ηλιάνα, στα πλαίσια του μαθήματος Ψηφιακά εκθέματα και βάσεις δεδομένων για θεσμούς μνήμης (2025-26).
Αποσπάσματα μαρτυριών από τα περιοδικά:
Ιούνιο του 2024, ένα χρόνο και πολλά χιλιόμετρα στη διαδρομή Αθήνα - Πήλιο αργότερα, πίστευα ότι έχω τελειώσει με την εξερεύνηση. Μέχρι που θυμήθηκα εκείνη τη δερμάτινη βαλίτσα κάτω από τη σκάλα. Την έσυρα, την άνοιξα και έπεσα πάνω στον μεγαλύτερο θησαυρό του σπιτιού. Όχι, δεν ήταν λίρες. Ήταν σπάνια πρωτοσέλιδα από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα, τα προσκλητήρια πιθανώς από τους γάμους και τα βαφτίσια όλου του χωριού, χειρόγραφες επιστολές από το 1906, αποδείξεις και συμφωνητικά… και μία φωτογραφία. (Γράφει η Αγγελική Παπαδοπούλου, τεύχος 3, σελ 31)
Νάτος λοιπόν μπροστά μου, ασπρόμαυρος σε χαρτονένιο πλαίσιο, ο ιδιοκτήτης του σπιτιού μου, ο Δημήτριος Νικολάου Κονδύλιας, με την κατά πολύ νεαρότερη σύζυγό του, Συραγώ το γένος Βλάχου από τη γειτονική Νιάου. Η Συραγώ μάλιστα φοράει στο κεφάλι της την παραδοσιακή πηλιορείτικη μαντήλα, που τελειώνει με τα χαρακτηριστικά μικρά, υφασμάτινα μπαλάκια (μπίμπιλα). (Γράφει η Αγγελική Παπαδοπούλου, τεύχος 3, σελ 31)
Σύμφωνα με τη σφραγίδα της θήκης, η λήψη έγινε στο στούντιο των Αδελφών Καμπισέλη (Cambiselis bros) στη Βοστώνη της Μασαχουσέτης. Πράγματι, ο Δημήτριος Κονδύλιας ήταν από τους μετανάστες του Νεοχωρίου, που έφυγαν για την Αμερική με τη φουρνιά των αρχών του 20ου αιώνα. Λαμβάνοντας όμως υπόψη τις μαρτυρίες της οικογένειας, τη σύζυγό του τη γνώρισε αργότερα, και σίγουρα δεν την πήρε ποτέ μαζί του στην Αμερική. Πώς λοιπόν βρέθηκε η Συραγώ στο στούντιο στη Μασαχουσέτη; Μια πιο προσεκτική ματιά στο πολύτιμο αυτό οικογενειακό κειμήλιο αποκαλύπτει το μεγάλο μυστικό: μια γραμμή, πιθανώς με κοπίδι, ανάμεσα στο ζεύγος. Με άλλα λόγια, η Συραγώ δεν πήγε ποτέ στην Αμερική, πήγε όμως η φωτογραφία της για να γίνει το περίτεχνο κολάζ της εποχής. (Γράφει η Αγγελική Παπαδοπούλου, τεύχος 3, σελ 31)
Ο Δημήτρης και η Συραγώ έζησαν στο Νεοχώρι και απέκτησαν πέντε παιδιά: τις δίδυμες Γαρουφαλλιά και Ελεονώρα, τη Μαρία, την Άρτεμη και τον Νίκο. Το αρχείο της οικογένειας, η πολύτιμη αυτή βαλίτσα, (περι)έχει μεγάλη ιστορία, στην οποία θα επανέλθουμε σε επόμενα τεύχη. (Γράφει η Αγγελική Παπαδοπούλου, τεύχος 3, σελ 31)
Την Επιμέλεια της Συλλογής πραγματοποίησε η Καμπούρογλου Ηλιάνα, φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και στο Τμήμα Πολιτισμού και Δημιουργικών Μέσων και Βιομηχανιών, στα πλαίσια του μαθήματος Ψηφιακά εκθέματα και βάσεις δεδομένων για θεσμούς μνήμης (2025-26).